Het werken bij ongunstig weer, zoals regen, wind, kou of extreme warmte en felle zon maakt het werk extra zwaar en brengt gevaren met zich mee. 

De wetgeving omtrent werken in de hitte of de koude volgt de algemene structuur van de Arbeidsomstandighedenwet. Werkgevers hebben de plicht om de gevaren van hitte- en koudebelasting te identificeren en waar nodig passende maatregelen te treffen. Op grond van het Arbobesluit (art. 6.1) mag de temperatuur op de arbeidsplaats geen schade aan de gezondheid van werknemers veroorzaken. In de wet wordt echter geen minimum of maximum temperatuur genoemd. Hoewel het comfort van persoon tot persoon en van dag tot dag verschilt, zijn er desondanks algemeen aanvaarde richtlijnen voor veilig buitenwerk tijdens extreme temperaturen tijdens een hittegolf of vorstperiode. De werkgever is verantwoordelijk voor het toepassen van deze richtlijnen in het afvalbedrijf.

In principe corrigeert het lichaam zelf bij een lage of hoge temperatuur van de omgeving. Bij werken in de hitte voert het lichaam de hitte af door verdamping van zweet. Hier zijn grenzen aan die van persoon tot persoon verschillen. Kan het lichaam de warmte niet voldoende afvoeren, dan loopt de temperatuur van het lichaam te hoog op. Deze oververhitting verhoogt het risico op fouten en op ongevallen, en kan ernstige effecten hebben op de gezondheid. Door overmatig vochtverlies als gevolg van zweten is er kans op uitdroging. Hierdoor lopen de bewegingsfuncties van het lichaam terug waardoor de kans op ongevallen groter wordt.

Bij koudebelasting koelt het lichaam af. Het kouder worden van het lichaam is niet per definitie slecht of ongezond. Het lichaam reageert hier zelf op om een stabiele lichaamstemperatuur te handhaven, geholpen door warme kleding en lichaamsbeweging. Als dat onvoldoende is om het lichaam op temperatuur te houden dan zijn extra maatregelen nodig.

Voor de verschillende deelsectoren in de afvalbranche is een specifieke versie van de onderdelen winterweer en zomerweer beschikbaar, te weten:

• alle activiteiten: veilig werken bij weeralarm
• afvalinzameling: winterweer bij afvalinzameling en zomerweer bij afvalinzameling
• milieustraat | ABS: winterweer op de milieustraat en zomerweer op de milieustraat
• activiteiten Bewerken, Bioconversie, Verbranden, en Storten: winterweer terreinen en installaties en zomerweer terreinen en installaties
• activiteit Rioleringsbeheer: winterweer bij rioleringsbeheer en zomerweer bij rioleringsbeheer

In de afvalbranche bestaan allerlei situaties waarin gevaar bestaat voor struikelen, uitglijden en vallen. Dit komt ondermeer voor bij containers, wasplaats van voertuigen en rioleringsbeheer. Zelfs zonder hoogteverschil of bij vallen van kleine hoogten is letsel of ernstig letsel mogelijk. De gevolgen van vallen variëren van schaafwonden en kneuzing tot botbreuken.

Bij het werken in en aan installaties bijvoorbeeld voor composteren, breken of sorteren wordt veelvuldig gewerkt met complexe machines en installaties, waarbij het risico bestaat dat lichaamsdelen bekneld raken. Ook bij het inzamelen van afval bestaat beknellingsgevaar. Letsel als gevolg hiervan kan beperkt blijven tot blauwe plekken. Het is echter ook mogelijk dat beknelling leidt tot het breken of verbrijzelen van botten. Zeker als vitale delen langer bekneld zijn, kan dat overlijden tot gevolg hebben.

In de afvalbranche is struikelen, vallen en beknellen een hoog risico zoals blijkt uit de analyse van arbeidsongevallen in de afvalbranche uit de periode 1998-2009. In deze periode zijn ondermeer de volgende ongevalstypen geconstateerd:

• beknelling tussen een machine en ander object (41 keer)
• in of op bewegend voertuig met verlies van controle (29 keer)
• val op gelijke hoogte (17 keer)
• val van een bewegend platform (6 keer)

In de risicogroep Vallen en beknellen zijn de volgende risico's opgenomen:

• Val- en beknelgevaar bij rioleringsbeheer
• Beknellingsgevaar bij de overige activiteiten
• In- en uitstappen van vrachtauto cabine
• Struikelgevaar
• Vallen in containers

In de afvalbranche bestaan allerlei situaties waarin gevaar bestaat voor het vallen van hoogte. Dit komt ondermeer voor bij afnetten op hoogte, schoonmaken van ondergrondse containers, werken op steigers, bij stortgaten en op ladders en trappen. De gevolgen van een val variëren van licht letsel tot botbreuk en zelfs de dood.

In Nederland overlijden jaarlijks 18 werknemers na een val van hoogte tijdens het werk en worden er 1.230 opgenomen in een ziekenhuis. Ook in de afvalbranche is een val bij werken op hoogte een hoog risico (prioritair) zoals blijkt uit de analyse van arbeidsongevallen in de afvalbranche uit de periode 1998-2009. In deze periode zijn ondermeer de volgende ongevalstypen geconstateerd:

• val van dak, vloer of platform (57 keer)
• val van een stilstaand voertuig (24 keer)
• val van ladder of trapje (22 keer)
• val van hoogte - onbeschermd (20 keer)

In de risicogroep Werken op hoogte zijn de volgende risico's opgenomen:

• Valgevaar bij afnetten (op hoogte)
• Valgevaar bij schoonmaken van ondergrondse containers
• Valgevaar bij steigers
• Valgevaar bij stortgat
• Valgevaar van dak van inzamelvoertuig
• Valgevaar van ladder
• Valgevaar van trap

Alle factoren die werkstress veroorzaken worden aangeduid met de verzamelnaam psychosociale arbeidsbelasting. De term psychosociale arbeidsbelasting staat voor de factoren seksuele intimidatie, agressie en geweld, discriminatie en pesten in de arbeidssituatie, werkdruk en andere factoren die direct of indirect tot stress leiden. Afhankelijk van de mate van blootstelling worden bijbehorende maatregelen beschreven. Als er geen sprake is van psychosociale arbeidsbelasting, dan wordt dit in de RI&E vastgelegd.

Stress kan op verschillende manieren tot uiting komen namelijk:

• lichamelijk zoals hartkloppingen of hoge bloeddruk
• emotioneel zoals zenuwachtigheid of angst
• cognitief zoals vergeetachtigheid of concentratieproblemen
• gedragsmatig zoals slordigheid, woede-aanvallen of impulsiviteit

Wanneer deze verschijnselen zich voordoen kan een arts vaststellen dat sprake is van oververmoeidheid, spanningsklachten of burnout.
Werkstress kan leiden tot gehaast en onoplettend gedrag, met als gevolg onveilige situaties en ongevallen, soms ernstige.

In de Arbowet is vastgelegd dat de werkgever maatregelen moet nemen om psychosociale arbeidsbelasting te voorkomen of te beperken voor:

• het risico Mentale belasting en andere werkdruk
• het risico Agressie en geweld

Definities

De wetgever geeft de navolgende definities met korte toelichting.

• Seksuele intimidatie

Onder seksuele intimidatie wordt verstaan enige vorm van verbaal, non-verbaal of fysiek gedrag met een seksuele connotatie dat als doel of gevolg heeft dat de waardigheid van een persoon wordt aangetast, in het bijzonder wanneer een bedreigende, vijandige, beledigende, vernederende of kwetsende situatie wordt gecreëerd. Onder seksuele intimidatie kunnen vallen:
Dubbelzinnige opmerkingen, pornografische of pornografisch getinte plaatjes op het werk, onnodig aanraken, gluren, seksuele chantage, promotie en beslissingen laten afhangen van seksuele handelingen, aanranding en verkrachting.

• Agressie en geweld

Onder agressie en geweld wordt verstaan voorvallen waarbij een werknemer psychisch of fysiek wordt lastig gevallen, bedreigd of aangevallen onder omstandigheden die rechtstreeks verband houden met het verrichten van arbeid. Ook bedreigingen aan het privé front en thuisadres behoren tot agressie en geweld.

• Pesten

Onder pesten wordt verstaan alle vormen van intimiderend gedrag met een structureel karakter, van een of meerdere werknemers (collega’s, leidinggevenden) gericht tegen een werknemer of een groep van werknemers die zich niet kan of wil verdedigen tegen dit gedrag. Van belang bij pesten is het dat het niet gaat om een eenmalige gedraging. Het vertoonde gedrag moet zich herhalen om het onder het onderwerp pesten te kunnen scharen. Daarbij zijn altijd de volgende rollen aan te wijzen: slachtoffer(s), pester(s), omstander(s) en doorbreker(s) (medewerkers die het pesten aanhangig maken).

• Discriminatie

Discriminatie is het ongelijk behandelen en achterstellen van mensen op basis van kenmerken die er niet toe doen. Denk aan afkomst, sekse, huidskleur, seksuele voorkeur, leeftijd, religie, politieke voorkeur, handicap of chronische ziekte, ongelijke beloning.

• Werkdruk

Er is sprake van werkdruk als een werknemer niet kan voldoen aan de gestelde kwalitatieve en kwantitatieve taakeisen. Met taakeisen worden bedoeld de eisen die aan het werk gesteld worden. Ook te lage werkdruk kan negatieve gevolgen hebben voor werkstress. Het ervaren en omgaan met werkdruk is heel persoonlijk. De ene medewerker kan beter met werkdruk omgaan dan de andere. Daarnaast spelen regelmogelijkheden (zeggenschap) over het werk een grote rol bij het voorkomen van werkdruk.

In de gehele branche komen medewerkers in contact met stof afkomstig uit het afval.

Onder dit onderdeel vallen:

• houtstof bij afvalinzameling
• houtstof bij afvalverwerking
• kwartsstof bij beladen
• kwartsstof in hallen
• kwartsstof bij puinbreekinstallaties
• kwartsstof op stortplaatsen
• man-made minerale vezels

Daarnaast komt biologisch actief stof vrij uit afval. 'Biologisch actief stof' is in de afvalbranche een verzamelnaam voor deeltjes die in de lucht zweven waaraan zich verschillende componenten kunnen hechten, zoals chemische verbindingen, restanten  van micro-organismen (endotoxinen en mycotoxinen) en andere organische oorsprong, en mogelijk levende micro-organismen (formeel biologische agentia genoemd); micro-organismen zijn bacteriën, virussen, schimmels en gisten. Voor verschillende deelsectoren in de afvalbranche is apart beschreven hoe te handelen in geval van mogelijke blootstelling aan biologisch actief stof. De volgende onderdelen zijn beschikbaar:

• Biologisch actief stof bij Inzamelen
• Biologisch actief stof op de Milieustraat | ABS
• Biologisch actief stof bij Bewerken
• Biologisch actief stof bij Bioconversie
• Biologisch actief stof bij Verbranden
• Biologisch actief stof bij Storten

Zie ook: asbesthoudend afval

Er zijn verschillende situaties in de afvalbranche waarin we spreken van het betreden van een besloten ruimte om erin te werken. Het begrip 'besloten ruimte' is niet opgenomen in de regelgeving en ontstaan in de praktijk. Vaak wordt een besloten ruimte omschreven als een gesloten of deels open omgeving met veelal een vernauwde toegang, die niet ontworpen is voor het verblijf van personen, en waar activiteiten plaatsvinden die gevaren met zich meebrengen op het gebied van veiligheid, gezondheid en welzijn. Besloten ruimten zijn onder normale omstandigheden van de omgeving afgesloten, maar worden toch regelmatig betreden voor inspectie, reparatie, schoonmaak of onderhoud.

Strikt genomen zijn alle werkruimten binnen besloten ruimten. Omdat iedereen weet wat het begrip betekent, gebruikt de arbocatalogus afvalbranche het begrip 'besloten ruimte' voor werkplekken waar gevaar is voor verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie (VBVBE). Een andere aanduiding voor gevaar voor VBVBE is een 'gevaarlijke atmosfeer' of een onveilige atmosfeer. Daarvoor zijn strenge afspraken vastgelegd in de regelgeving.

Besloten ruimten in de afvalbranche

In de regelgeving is 'het vermoeden van een gevaarlijke atmosfeer' opgenomen. Bij het betreden van een besloten ruimte volgens bovenstaande omschrijving is er altijd vermoeden van een onveilige atmosfeer met kans op verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie. Het gevaar is aanwezig doordat in de besloten ruimten de concentratie zuurstof te laag of te hoog is, restanten van vloeistoffen, gassen en dampen aanwezig zijn die óf zelf óf in combinatie met elkaar, giftig, brandbaar of explosief zijn. Daarnaast kan er sprake zijn van andere gevaren zoals knellen, pletten, snijden, elektrocutie (stroomdoorgang), vallen, struikelen, uitglijden, vallende voorwerpen, fysieke belasting, lawaai, biologische agentia en stofblootstelling.

Voor verschillende soorten besloten ruimten in de afvalbranche is apart beschreven hoe te handelen voorafgaand aan het betreden ervan. De volgende onderdelen zijn beschikbaar:

• Werken in de ruimte vóór het uitdrukschot van een kraakperswagen
• Werken in ruimte onder de weegbrug of in een kruipruimte
• Werken in de reinigingstrommel voor teerasfalt
• Werken in een besloten composteerruimte
• Werken in besloten ruimten zoals bij ketelrevisie van verbrandingsinstallaties
• Werken in gasgangen stortplaats
• Werken in besloten ruimten rioleringsbeheer

Voor andere soorten besloten ruimten in de afvalbranche is (nog) geen nadere omschrijving beschikbaar, zoals voor perscontainers, afgedekte afzetcontainers, KGA-containers, stukgoed containers, en zeecontainers. Afvalbedrijven dienen deze in de risico-inventarisatie en -evaluatie van het bedrijf op te nemen.

Gevaar voor verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie

Ook als er geen sprake is van een besloten ruimte, kan er gevaar voor verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie aanwezig zijn, bijvoorbeeld benedenwinds in de buitenlucht. Voor zover relevant zijn gevaar voor verstikking, gevaar voor bedwelming en gevaar voor vergiftiging elders in de arbocatalogus afvalbranche beschreven bijvoorbeeld bij het onderdeel Heet werk (snijbranden, lassen of stiftlassen). Gevaar voor brand of explosie is in de arbocatalogus afvalbranche opgenomen bij het onderdeel Brand- en explosiegevaar.

Een ‘alleenwerker’ is een persoon die arbeid verricht buiten gehoorafstand en/of het gezichtsveld van een collega of andere persoon. Er is dus niemand in de onmiddellijke nabijheid die in geval van een incident zelf hulp kan verlenen of hulpverlening kan inroepen.

Iemand die alleen werkt, loopt over het algemeen dezelfde gevaren als een werknemer die dezelfde werkzaamheden in het bijzijn van andere personen uitvoert. Voor de alleenwerker is er wél een extra risico, wanneer hij in een hulpbehoevende situatie komt en niet zelf meer in staat is om hulp van een ander in te roepen.

Voorbeelden van alleenwerk

Een niet-limitatieve lijst met voorbeelden waarin er sprake kan zijn van alleenwerk:

• Chauffeur/belader zonder bijrijder
• Operator combi-recycler
• Werknemer die een klant bezoekt (verkoop)
• Rioolontstopper bij een woning
• Waterladen van hogedrukvoertuig zonder collega (hoge kade)
• Kleinschalige reparatiewerkzaamheden aan voertuig
• Shovel- en kraanmachinist (op afgelegen of afgeschermd terreindeel)
• Acceptant bij op- en overslaglocatie
• Procesoperators op een werkpost
• Thuiswerkers
• Kantoormedewerker die zich alleen in een ruimte bevindt
• Werknemers die apart van andere werknemers werkt, bijvoorbeeld in een magazijn
• Medewerker ongediertebeheersing
• Monteur voor storingsanalyse, reparatie, inspectie, aanpassingen, etc.
• Heftruckchauffeur
• Zieke of uitgeroosterde collega is niet vervangen, waardoor de werknemer alleen is
• Werknemer van een milieustraat of afvalbrengstation op een locatie waar burgers afval inleveren

De beheersmaatregelen bij alleenwerk zijn opgenomen bij:

• Alleenwerk in de afvalbranche

Fysieke belasting is een ander woord voor lichamelijke belasting, bijvoorbeeld van de rug, de botten en spieren in armen en benen. Dit wordt ook wel mechanische belasting genoemd. Bij overbelasting van het lichaam kunnen klachten ontstaan. Voorbeelden van fysieke belasting zijn:

• zware spullen tillen en dragen
• duwen en trekken
• ongunstige houdingen, zoals:
  • werken met gedraaide of gebogen rug
  • werken boven schouderhoogte
  • knielend of gehurkt werken
  • langdurig zitten
  • in verkeerde houding
  • staan op één been
  • meer dan één uur onafgebroken op dezelfde plaats staan
  • reiken over afstand
• repeterende bewegingen
• trillingen van voertuigen

Klachten van het bewegingsapparaat ontstaan vaak door een combinatie van belastende factoren. Bijvoorbeeld tillen in een slechte werkhouding, een houding lang vasthouden en tegelijk veel kracht leveren of steeds dezelfde beweging uitvoeren, terwijl men ook nog ver moet reiken. Daarbij is het evenwicht verstoord tussen fysieke belasting en belastbaarheid. Klachten aan rug, nek, schouder en armen, elleboog, hand en pols, heupen, knieën en voeten kunnen het gevolg zijn. Lokale gezondheidsklachten kunnen voortkomen uit bijvoorbeeld overbelaste spieren, 'spit' in de rug, spier-, pees- of botverbindingen die pijn doen zoals bij een tennisarm of ontstekingen aan gewrichten, pezen, zenuwen en peesscheden bij RSI. Ook lichamelijke onderbelasting, zogenaamde bewegingsarmoede, kan leiden tot klachten.

Bij diverse werkzaamheden in de afvalbranche worden gevaarlijke stoffen gebruikt of komen deze vrij in het proces. Hiervan zijn enkele voorbeelden: reststoffen uit de rookgasreiniging van afvalenergiecentrales, vrijkomen van gassen uit stortplaatsen, biogas bij vergisten, zwavelwaterstof (waterstofsulfide) bij rioleringsbeheer en chemicaliën voor de waterzuivering.

In de gehele branche worden dieselmotoren gebruikt waarbij kankerverwekkende uitlaatgassen vrijkomen. Dit worden dieselmotoremissies (DME) genoemd. Aan de beperking van de blootstelling aan DME wordt bijzondere aandacht besteed bijvoorbeeld bij het gebruik van een heftruck, in hallen, bij het laden en lossen en bij voertuigonderhoud.

Iedere gevaarlijke stof heeft zijn eigen risico bij blootstelling. Afhankelijk van de aard van de stof is er kans op brandwonden, vergiftigingen, oogletsel, huidaandoeningen, flauwvallen en dergelijke. Daarom dient het beheer van deze stoffen goed te worden geregeld. Met het gebruik van deze stoffen dient op een verantwoorde wijze te worden omgegaan.