In de afvalbranche is regelmatig heet werk nodig. Heet werk bestaat uit snijbranden, lassen en stiflassen. Naast algemene risico's die elders zijn beschreven zoals het werken in een besloten ruimte, het ontstaan van brand en de blootstelling aan lawaai geluid, kennen deze werkzaamheden een heel specifiek risico, namelijk het ontstaan van rook. Lasrook ontstaat door het verdampen van metaal, vooral aan het oppervlak van de afsmeltende druppels van het toevoegmateriaal. Door het reageren van deze metaaldamp met de omgevingslucht worden metaaloxiden en metaalnitriden gevormd. Na afkoeling gaan deze oxiden en nitriden over in vaste vorm en blijven als fijne deeltjes in de lucht zweven. Lasrook is een damp die de atmosfeer in de werkomgeving verontreinigt. Inademing van lasrook is zeer slecht voor de gezondheid en leidt tot kortademigheid.

Zeker bij afvalenergiecentrales is een veelheid van risico's aanwezig bij het uitvoeren onderhoud en stops voor groot onderhoud. Ook bij andere installaties komen stops en groot onderhoud voor, al is de omvang daarvan in het algemeen kleiner. De werkzaamheden hoeven daarmee niet minder gevaarlijk te zijn. Het is dus zinvol na te gaan welke van de risico’s en maatregelen daarbij van toepassing zijn.
De gevolgen van de risico’s variëren van bijna-ongevallen en licht lichamelijk letsel zoals ‘een schrammetje’ tot ernstige ongevallen met dodelijke afloop. Oplossingen voor het beheersen van risico’s tijdens stops en bij onderhoud of groot onderhoud zijn hier in hoofdlijnen weergegeven, uitgaande van een afvalenergiecentrale.

Om te voorkomen dat lading uit de container waait of valt wordt een container afgedekt. Afnetten van lading wordt vereist vanwege milieuvoorschriften en de wegenverkeerswet. Er zijn veel verschillende systemen om de lading af te dekken. Vaak werd een los net gebruikt, waarbij de chauffeur op de rand van de container klimt en op het afval c.q. de lading loopt. De belangrijkste gevaren van deze methode van afnetten is dat de chauffeur bij het aanbrengen of het verwijderen van het losse net struikelt, zich verstapt, wegglijdt of zijn evenwicht verliest en daardoor van de containerrand valt of in het afval terechtkomt. Het letsel varieert daarbij van knieblessures en geschaafde scheenbenen wanneer men op de rand valt, tot aan kneuzingen van diverse ledematen, hersenschuddingen of botbreuken. Ook een dodelijk ongeval is denkbaar.

Afzetcontainers zijn tot 2,5 meter hoog. Containers op voertuigen, aanhangers of trailers zijn tot 4 meter hoog. Volgens de wet moet de werkgever met doelmatige maatregelen gevaar voor vallen van hoogte voorkomen vanaf 2,5 meter hoogteverschil en ook bij een kleiner hoogteverschil als er risicoverhogende omstandigheden zijn; de mogelijkheid om in afval terecht te komen is een risicovolle omstandigheid. De werkgever legt de noodzakelijke maatregelen om valgevaar te voorkomen vast in de RI&E; zie de maatregel Beschrijven werken op hoogte en maatregelen in de RI&E. In de maatregel Treffen voorzieningen bij afnetten zijn verschillende methoden beschreven die in de dagelijkse praktijk toepasbaar zijn.

Hierboven is een foto van een verboden werkmethode van afnetten geplaatst. Deze methode was in de afvalbranche heel normaal (en wordt heel soms - geheel ten onrechte - nog wel eens gebruikt). De werkwijze is niet toegestaan, omdat deze onveilig is door het valgevaar bij verlies van balans.

Er zijn voor verschillende situaties alternatieve manieren van afnetten die wel veilig zijn. De veilige werkmethoden zijn uitgebreid beschreven in de maatregel Treffen voorzieningen bij afnetten.

Bij het inzamelen van afval worden 1100 liter rolcontainers verplaatst. Deze worden vaak gebruikt voor bedrijfsafval. Soms worden ze ook in woonwijken gebruikt voor huishoudelijk afval, bijvoorbeeld bij flats.
Bij het voortduwen of achter zich aantrekken van voorwerpen, zoals containers, kan overmatige belasting optreden. Hierbij moet niet alleen gelet worden op gewicht en afmetingen van de last, maar ook op de aard van de ondergrond, de kwaliteit van de wielen en aanwezigheid van een helling. Daarnaast spelen ook factoren van degene die het werk uitvoert een rol, zoals lichaamafmetingen, kracht en ervaring.
De containers zijn vaak zwaarder dan het toegestane maximale gewicht. Bovendien zijn de containers slecht te verplaatsen als de wielen in slechte staat van onderhoud zijn.

Bij alle arbeidsplaatsen van bedrijven in de afvalbranche bestaat gevaar voor vallende en wegschietende voorwerpen. Dit geldt bij de afvalinzameling als los afval naar beneden valt. Of afval dat uit containers valt of waait en dan op een milieustraat rondslingert. Uiteraard ligt er los afval op stortvloeren van een tussenopslag. Bij afvalenergiecentrales wordt regelmatig boven en onder elkaar gewerkt, waarbij voorwerpen door een roostervloer kunnen vallen. Ook bij andere vormen van afvalbe- en verwerking kan het voorkomen dat mensen boven en onder elkaar werken. Het is dus goed mogelijk dat gereedschappen en onderdelen naar beneden vallen.

Vallende voorwerpen kunnen leiden tot direct letsel aan personen, maar het is ook mogelijk dat iemand schrikt doordat er iets naast hem valt. Die schrikreactie kan leiden tot nieuwe incidenten zoals aanraking van hete delen, verstappen en dergelijke. Ook geraakt worden door vallend of wegschietend afval bijvoorbeeld in een sorteercabine kan leiden tot letsel.

Bij het reinigen van (hoofd)riolen doet zich het risico voor van een terugkomende slang (terugslag) met spuitkop uit de put. Als dit gebeurt, ontstaat een onveilige situatie voor de machinist, de andere reiniger(s) van het riool en eventuele omstanders. Om het risico van een terugkomende slang bij het reinigen van het (hoofd)riool zo veel mogelijk te beperken, moeten maatregelen worden genomen.

In de afvalbranche worden vanwege de hoogteverschillen regelmatig (hijs)kranen gebruikt om lasten naar beneden of naar boven te takelen. Bijvoorbeeld worden ondergrondse containers gehesen bij het inzamelen van afval en bij afvalenergiecentrales vinden werkzaamheden plaats op verschillende niveaus, waarbij mensen boven en onder elkaar werken. Verder zijn er werkzaamheden met autolaadkranen en verreikers met hijsfunctie.

Het hijsen en heffen van lasten heeft onder meer de volgende gevaren:

• niet goed balanceren van de lasten
• niet toepassen speciale hijsgereedschappen
• aanslaan van de last aan de punt van de haak
• uit de strop vallen van de last
• gebruiken van kettingen met te kleine eindschalmen
• bewegen van kraandelen
• kantelen van de kraan
• raken van omstanders tijdens hijswerkzaamheden

Hierbij kunnen mensen door de last dan wel de kraan geraakt worden, mogelijk met ernstige gevolgen. De gevolgen kunnen uiteenlopen van beschadigen van materieel, tot beknelling van lichaamsdelen en fataal geraakt worden door de kraan dan wel de last.

Wat is verplicht?

Hijswerkzaamheden zijn verboden bij harde wind van méér dan 6 bft en tijdens onweer. Dus hijswerk wordt gestaakt bij windkracht 7 bft (windgemiddelde snelheid hoger dan 13,8 m/s gedurende 10 minuten) of bij lagere windsnelheden indien dit is aangegeven op de lastvluchttabel of in de gebruiksaanwijzing van het arbeidsmiddel.

Het toepassen van de volgende maatregelen is verplicht:

• Wettelijk verplichte maatregelen Beschrijven van vallende en wegschietende voorwerpen in de RI&E, voorlichten over vallende en wegschietende voorwerpen, en het geven van werkinstructie
• Maatregel Werken volgens regels (mobiele) hijskranen
• Paragraaf Wat is verplicht? en paragraaf Hef- en hijswerkzaamheden van maatregel Gebruiken gekeurde arbeidsmiddelen
• Stellen van eisen aan de deugdelijkheid van hijskranen
• De geboden van de voorbeeldwerkinstructie Hijsen en aanslaan van hijslast

Deuren onder spanning

Bij te sterk verdicht afval in een afzetcontainers staat er spanning op de deuren, waardoor sluitingen in elkaar haken. Door het aanstampen van de lading worden de zijwanden van de container naar buiten gedrukt. Het naar buiten drukken van de zijwanden veroorzaakt de spanning op de deuren. Het gevaar van deze spanning is dat deze vrijkomt bij het openen van de deuren. Afhankelijk van de spanning die op de deuren staat, gaat het openen van de deuren met meer of minder kracht gepaard.

Oorzaken

De spanning op deuren en sluitingen van een container die op spanning staan, wordt veroorzaakt doordat de zijwanden van de container vervormd zijn en naar buiten staan. Er zijn veel verschillende oorzaken voor het op spanning staan van containerdeur (de volgende opsomming is niet limitatief):

• verkeerd ontwerp van sluitingen of vergrendelingen
• het te veel of te hard aanstampen van afval in de container met een shovel of een kraan
• beschadiging of vervorming van de sluitingen zoals de ondervergrendeling, bovensluiting of zijvergrendeling
• deuren of scharnieren zijn verwrongen
• slijtage aan kritische onderdelen van de afzetcontainer
• niet gemelde schades aan de afzetcontainer
• uitgestelde of niet tijdige reparatie van schades en vervormingen
• onjuist reparatie van sluitingen of vergrendelingen

Beschadigingen van wanden, deuren, scharnieren en sluitingen zijn onder andere te wijten aan:

• Het verkeerd verplaatsen van een container met de grijper van een kraan door het vastpakken van een wand, de deuren of het kopschot, waardoor er schade en vervorming optreedt;
• Het verplaatsen van een container met de laadbak van de shovel, waardoor een deur, sluiting of vergrendeling beschadigt of de wanden vervormen (bol gaan staan);
• Het aanstampen van afval met een shovel waarbij de containerwand wordt geraakt;
• Het afzetten van containers met een rangeerwagen en deze tegen andere containers aanduwen;
• Een container met de shovel verschuiven en tegen een andere container of object duwen;
• De laadbak van de shovel of een andere container die door de shovel of een vrachtwagen aangeduwd wordt, duwt de stangen van de deursluitingen van een andere afzetcontainer krom;
• De ondervergrendeling wordt krom geduwd tijdens het van de wagen afzetten van een container;
• Het wegzetten van containers met een rangeerwagen, waarbij deze beschadigd raakt door botsing met een betonblok (legoblok), keerwand of een ander object;
• Geen tijdige inspectie, buiten gebruik stelling van en onderhoud aan containers;
• Containers met kritische beschadigingen of vervormingen blijven in gebruik en in roulatie.

Herkenning van deuren onder spanning

De spanning op een deur is van buitenaf niet altijd te zien, maar is waarschijnlijk wel merkbaar doordat de afzetcontainer lastig te openen is.
Als de medewerker de deur vanaf de zijkant opent, loopt hij zelf geen direct gevaar. Als een omstander zich in de draaicirkel van de containerdeur bevindt, kan deze worden geraakt.

Er zijn zichtbare afwijkingen waaraan een afzetcontainer op spanning kan worden herkend; zie zichtbare kenmerken van op spanning staande containers.

Een containerdeur onder spanning is bijvoorbeeld te herkennen aan de volgende kenmerken:

• als bekend is dat de container werd gevuld met een kraan en/of shovel;
• de borgpen van de hendelvergrendeling moeilijk los te krijgen is, omdat de hendel kracht uitoefent tegen de borgpen;
• er grote weerstand is bij het induwen van de hendel die vanwege de spanning verbogen is;
• de deuren moeilijk te openen zijn wanneer de containerdeuren al ontgrendeld zijn.

Containers met dubbele deuren hebben een dubbele sluiting:

• een ondervergrendeling die vanaf de zijkant geopend wordt, en
• een achtervergrendeling die van achteren geopend moet worden.

Als de ondervergrendeling niet aanwezig is of niet gebruikt wordt, kan bij het verwijderen van de borgpen de sluitstang van de achtersluiting plotseling, met veel kracht losschieten.

De volgende incidenten en bijna-incidenten (near misses) hebben zich voorgedaan tijdens het openen van afzetcontainers:

• De ontgrendelingshendel slaat tegen de werknemer tijdens het ontsluiten van de containerdeuren;
• De containerdeur slaat tegen de werknemer tijdens het openen van de containerdeuren;
• Het vallen van afval op de werknemer tijdens het openen van de containerdeuren;
• De deurketting maakt contact met de werknemer tijdens het openen van de containerdeuren;
• De containerdeur valt tijdens het openen uit de container.

Voorkomen van ongevallen

De meest voorkomende letsels zijn kneuzingen, schaafwonden en snijwonden. In mindere mate ernstige letsels zoals breuken, interne trauma’s en verstuikingen. Het lichaamsdeel dat het meest frequent wordt getroffen is het hoofd! In mindere mate de armen, de benen, de handen, de vingers en de romp.

Belangrijk: blijf altijd buiten de draaicirkel van de containerdeur! En draag veiligheidsschoenen, veiligheidshelm en handschoenen tijdens het openen van de container. Zie de voorbeeld werkinstructie Veilig openen van een afzetcontainer.

Slecht functionerende sluitingen

Bij slecht functionerende sluitstangen of hendels kan een containerdeur plotseling openklappen. Een slecht functionerende sluiting van een afzetcontainer kan leiden tot beknelling, verwonding of ernstig letsel.
Gecontroleerd onderhoudsmanagement of een registratiesysteem voor onderhoud kan slecht functioneren van containers, voornamelijk van sluitingen en scharnieren, voorkomen.

Brand- en ontploffingsgevaar van stortgas komt voor bij het stortfront, de stortvakken, op de stortplaats zelf en bij de stortgasverwerking. Na het storten van biologisch afbreekbaar afval komt er gedurende lange tijd stortgas vrij. Stortgas ontstaat doordat het organische deel van gestort afval na verloop van tijd door micro-organismen wordt afgebroken tot een mengsel van methaan (CH₄) en kooldioxide (CO₂). Het omzettingsproces van de organische componenten zoals hout-, groente-, fruit-, tuin- en papierafval kent een aantal fasen van aërobe tot anaërobe afbraak. Hierbij neemt het methaangehalte van het stortgas toe tot ongeveer 60% en bestaat het stortgas verder voornamelijk uit CO₂.

Omdat stortgas sporen van organische esters, zwavelwaterstof (H₂S) en andere zwavelhoudende verbindingen bevat, kan het op stortplaatsen leiden tot lokale geuroverlast. Stortgas is bovendien door de aanwezigheid van methaan één van de belangrijke veroorzakers van het broeikaseffect. Een afvalstortplaats met onttrekkingsinstallatie is daarom vanaf 1993 verplicht (stortbesluit) om het stortgasemissie te voorkomen.

De belangrijkste gevaren van stortgas zijn brand- en explosiegevaar en verstikking, vergiftiging en bedwelming. Stortgas is brandbaar als methaan en zuurstof in de goede verhouding aanwezig zijn en er een ontstekingsbron is. Als het eenmaal brandt, is de brand moeilijk uit te krijgen is. Het gevaar op ontbranding van stortgas is het grootst als er een ontstekingsbron aanwezig is in het gebied met een explosief mengsel zoals bij:

• stortgasontrekkinginstallaties, stortgasmotoren, affakkelinstallaties en transportleidingen
• het storten en verwerken van afval op de stortplaats
• het afgraven van het afval op de stortplaats

Stortgas kan ook een gevaar vormen bij broeibanden op het stortfront en branden als gevolg van chemische reacties in het afval (o.a. accu’s en batterijen).
Stortgas vormt ook een gevaar voor verstikking, vergiftiging en bedwelming doordat het zuurstof kan verdrijven, maar ook door de aanwezigheid van H₂S. Het werken in slecht geventileerde gebieden en bij het werken in besloten ruimten vormen hierbij het grootste gevaar tot verstikking, vergiftiging en bedwelming. Zeker in (percolaat-)putten en gangen, doordat H₂S zwaarder is dan lucht en zich dus snel op laag niveau zal ophopen.

Specifieke werkzaamheden waarbij brand- en ontploffingsgevaar bestaan zijn:

• Werkzaamheden in percolaatputten
• Graven van gasgangen op het stortterrein
• Hete werkzaamheden bij stortgasmotoren, stortgasfakkels en transportleidingen

Werken in riolen heeft naast de verschillende algemene gevaren van besloten ruimte en de daarin heersende condities, nog enkele specifieke gevaren zoals:

• mogelijke aanwezigheid van een hoge waterstand
• mogelijke aanwezigheid van onverwachte stroomsnelheden of stroomversnellingen
• beknellen, pletten en snijden
• gevaar voor uitglijden, stoten, struikelen en vallen
• vallende voorwerpen
• lastig snel te ontruimen via een steile of gladde toegang
• gevaar voor elektrocutie
• fysieke belasting
• blootstelling aan biologische agentia
• stofbelasting

Welke beheersmaatregelen zijn verplicht?

De werkgever is verplicht om de volgende beheersmaatregelen te nemen:

• Beschrijven besloten ruimte en maatregelen in RI&E
• Voorlichten over werken in besloten ruimte
• Voorlichten over persoonlijke beschermingsmiddelen
• Geven werkinstructie - Betreden van besloten ruimte bij rioleringsbeheer
• Afschermen werkplek rioleringsbeheer
• Gebruiken geschikte arbeidsmiddelen besloten ruimten
• Inrichten van werkplek - aanvullende eisen rioleringsbeheer
• Treffen extra voorzorgsmaatregelen bij rioleringsbeheer
• Ventileren besloten ruimte
• Aanbieden PAGO besloten ruimte
• Aanwijzen veiligheidswacht rioleringsbeheer
• Communiceren bij betreden van besloten ruimte
• Borgen dat afsluiters dicht blijven en installaties uit
• Meten van gasconcentraties en dam-gas-luchtmengsel
• Gebruiken waarschuwingsapparatuur
• Opstellen van bhv-plan
• Treffen voorzieningen bedrijfshulpverlening
• Organiseren bedrijfshulpverlening rioleringsbeheer
• Indien van toepassing: Reinigen met hoge druk
• Indien van toepassing: Toepassen werkvergunning rioleringsbeheer
• Gebruiken persoonlijke beschermingsmiddelen rioleringsbeheer

De werkgever bepaalt in de risico-inventarisatie en -evaluatie van het bedrijf of er aanvullend andere beheersmaatregelen worden genomen.